„თანამედროვე მონობა“: საფრანგეთში Uber Eats-ისა და Deliveroo-ს წინააღმდეგ ადამიანებით ვაჭრობის საჩივარი შევიდა

საფრანგეთში საკვების მიწოდების ორ დიდ პლატფორმას Uber Eats-სა და Deliveroo-ს უპრეცედენტო სამართლებრივი დავა დაუწყეს. 2026 წლის 22 აპრილს ოთხმა ორგანიზაციამ პარიზის პროკურატურაში შეიტანა სისხლის სამართლის საჩივარი „ადამიანებით ვაჭრობის“ ბრალდებით. მათი მტკიცებით, კურიერების სამუშაო პირობები „თანამედროვე მონობას“ ჰგავს. საქმე პირველად გახდა ასეთი მასშტაბის, რადგან პლატფორმების წინააღმდეგ აქამდე მრავალი შრომითი დავა ყოფილა, მაგრამ ადამიანებით ვაჭრობის მუხლით ასეთი ბრალდება პირველად გამოიყენეს.

საჩივრის ავტორები ამბობენ, რომ პლატფორმების ბიზნესმოდელი უკიდურესად მოწყვლად მუშახელს ეფუძნება: ბევრი კურიერი მიგრანტია, ნაწილი საბუთების გარეშე, ხოლო მათი შემოსავალი იმდენად დაბალია, რომ დამოუკიდებელი კონტრაქტორის სტატუსი რეალურად არჩევანი კი არა, იძულებითი მდგომარეობაა. Le Parisien-ისა და Le Monde-ის ცნობით, საჩივარს ხელს აწერენ კურიერების დახმარებისა და უფლებების დამცველი ორგანიზაციები, მათ შორის Maison des Livreurs, CoopCycle და სხვა ჯგუფები.

საფრანგეთში კურიერების რაოდენობა დაახლოებით 70 000-დან 100 000-ზე მეტამდე მერყეობს წყაროს მიხედვით. 2025 წელს Médecins du Monde-ისა და კვლევითი ცენტრების მიერ ჩატარებული გამოკითხვის მიხედვით, კურიერების 98% უცხოეთშია დაბადებული, 64% კი ბინადრობის ნებართვის გარეშეა; საშუალოდ ისინი კვირაში 63 საათს მუშაობენ და თვეში დაახლოებით 1 480 ევროს ბრუტო იღებენ რაც საათში 6 ევროზე ნაკლები გამოდის.

საჩივარში ერთ-ერთი მთავარი საკითხია პლატფორმების ალგორითმული მართვა. კურიერები ამბობენ, რომ არ იციან, როგორ ნაწილდება შეკვეთები, რატომ ეცვლებათ ტარიფები, ან რატომ ეუბნებიან ზოგჯერ უარს ანგარიშზე წვდომაზე. ორგანიზაციების მტკიცებით, ეს ქმნის „აბსოლუტურ დამოკიდებულებას“ სისტემაზე, რომლის წესებსაც მუშები ვერ ხედავენ და ვერ ასაჩივრებენ. Uber Eats-ის წინააღმდეგ პარალელურად მზადდება სამოქალაქო დავაც, სადაც საუბარია ეკონომიკურ და „ალგორითმულ დისკრიმინაციაზე“.

Uber Eats და Deliveroo ბრალდებებს უარყოფენ. Uber Eats-მა განაცხადა, რომ საჩივარი „სრულიად დაუსაბუთებელია“. Deliveroo-მ კი თქვა, რომ მკაცრად უარყოფს მის მოდელთან „ექსპლუატაციის ან ადამიანებით ვაჭრობის“ შედარებას და ამტკიცებს, რომ მისი ანაზღაურება სექტორში ერთ-ერთ უკეთეს მაჩვენებლად მიაჩნია. კომპანიები ასევე მიუთითებენ მინიმალური ანაზღაურების შეთანხმებებზე, თუმცა კრიტიკოსები ამბობენ, რომ ეს გარანტიები ხშირად არ ითვლის ლოდინის დროს ანუ იმ პერიოდს, როცა კურიერი ონლაინ არის, მაგრამ შეკვეთას ელოდება.

საქმის სამართლებრივი სირთულე ისაა, რომ „ადამიანებით ვაჭრობის“ დადასტურებისთვის მხოლოდ მძიმე სამუშაო პირობები საკმარისი არ არის: პროკურატურამ უნდა დაადგინოს, იცოდნენ თუ არა პლატფორმებმა, რომ მათ მიერ შექმნილი სისტემა ადამიანების მოწყვლადობას იყენებდა. თუ გამოძიება დაიწყება და საქმე სასამართლომდე მივა, ეს შეიძლება საფრანგეთში პლატფორმული ეკონომიკისთვის გარდამტეხი პროცესი გახდეს არა მხოლოდ Uber Eats-ისა და Deliveroo-სთვის, არამედ მთლიანად „გიგ-ეკონომიკის“ მოდელისთვის.

სურათი ასეთია: კურიერები ფორმალურად „დამოუკიდებელი“ თვითდასაქმებულები არიან, მაგრამ პრაქტიკაში მათ შემოსავალს, სამუშაო რიტმსა და წვდომას შეკვეთებზე პლატფორმის ალგორითმი განსაზღვრავს. სწორედ ამ წინააღმდეგობას დამოუკიდებლობის იურიდიულ ფორმასა და დამოკიდებულების რეალურ მდგომარეობას უწოდებენ ორგანიზაციები „თანამედროვე მონობას“.